بر احكام شرع در جميع اعمال خود آگاهى ندارد به هيچ روى نمىتواند حقّ شكر را ادا كند . امّا دوّمى كه نظر كردن به ديدهء اعتبار است عبارت از فهم حكمت خداوند در هر موجودى است كه آفريده ، زيرا او چيزى را در جهان نيافريده جز اين كه در آن حكمتى است و در زير آن هدفى و اين هدف محبوب اوست . اين حكمتها دو قسم است برخى جلىّ و آشكار است و برخى خفىّ و پنهان . حكمتهاى جلىّ مانند دانستن حكمتهاى آفرينش خورشيد كه به سبب آن روز و شب از هم جدا مىشود ؛ روز براى معيشت و زندگى و شب براى استراحت و آسودگى اختصاص مىيابد ، چه در حال ظهور آن مىتوان حركت كرد و در حال اختفاى آن مىتوان سكون و آرامش يافت ، و اين امر يكى از مجموعهء حكمتهاى آفرينش خورشيد است نه همهء آنها و در آن حكمتهاى دقيق بسيار ديگرى است . همچنين شناخت حكمت ابرها و فرود آمدن بارانها كه از اين طريق زمين شكافته و انواع گياهان در آن روييده و خوراك آدميان و چراگاه چهارپايان فراهم مىشود . بخشى از اين حكمتهاى جلىّ كه درخور فهم خلق است نه آن حكمتهاى دقيقى كه فهم او از درك آنها ناتوان مىباشد در قرآن ذكر شده است ، چنان كه فرموده است : أَنَّا صَبَبْنَا الْماءَ صَبًّا ؛ ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا ؛ فَأَنْبَتْنا فِيها حَبًّا ؛ وَ عِنَباً وَ قَضْباً . « 58 » امّا حكمت آفرينش ديگر ستارگان اعمّ از سيّارات و ثوابت پوشيده است و همهء مردم بر آنها آگاهى ندارند ، و آن مقدار كه مردم مىتوانند درك كنند اين است كه آنها زينت آسمانند تا چشمها از ديدن آنها لذّت برد ، و قول خداوند متعال : إِنَّا زَيَّنَّا السَّماءَ الدُّنْيا بِزِينَةٍ الْكَواكِبِ « 59 » به همين اشاره دارد . بنابر اين همهء اجزاى جهان اعمّ از آسمان ، ستارگان ، درياها ، بادها ، كوهها ، معادن و گياهان ، جانوران و اعضاى آنها بلكه هيچ ذرّه‌اى از ذرّات آنها خالى از حكمت و مصلحتى نيست ، از يك حكمت تا هزارها . همچنين اعضاى جانوران منقسم مىشود به آنچه حكمت برخى از آنها را مىدانيم مانند علم به اين كه چشم براى ديدن است نه براى گرفتن ، دست براى گرفتن است نه راه رفتن ، و پا براى رفتن است نه بوييدن و به آنچه

--> ( 58 ) ؟ ؟ / 25 تا 28 : ما آب فراوانى از آسمان فرو ريختيم ، سپس زمين را از هم باز كرديم و در آن دانه‌هاى فراوان رويانديم از انگور و سبزى بسيار . ( 59 ) صافّات / 6 : ما آسمان دنيا را با ستارگان آرايش داديم .